Skala Gleasona stanowi powszechnie akceptowany i rekomendowany przez Światową Organizację Zdrowia system oceny histopatologicznej raka prostaty, który pozostaje jednym z najważniejszych wskaźników prognostycznych oraz determinantą wyboru strategii terapeutycznej. Opracowana przez Donalda Gleasona w latach 60. XX wieku. Skala ta pozwala na ocenę stopnia zróżnicowania nowotworu na podstawie utkania oraz morfologii komórek w preparatach biopsji gruczołu krokowego.
Podstawy klasyfikacji i sposób interpretacji wyniku
Ocena w skali Gleasona bazuje na identyfikacji dwóch dominujących wzorców nowotworu, wyrażonych w skali od 1 do 5, gdzie wartość 1 odpowiada komórkom wysoko zróżnicowanym, bliskim budową fizjologicznej tkance prostaty, natomiast 5 – komórkom niskozróżnicowanym, o agresywnym charakterze i dużej tendencji do naciekania oraz tworzenia przerzutów.
Wynik końcowy powstaje przez zsumowanie punktacji przypisanej do najczęściej występującego wzoru z drugim pod względem częstości. Przykładowo, jeżeli dominującym wzorem jest 4, a drugim 5, suma Gleasona wyniesie 9 (4+5).
W praktyce klinicznej stosuje się aktualnie uproszczenie, w którym stopień złośliwości oceniany jest pomiędzy 3 a 5 (wzory 1 i 2 nie są już wykorzystywane w diagnostyce biopsji), co skutkuje wynikami w zakresie od 6 do 10, gdzie wyższe wartości wskazują na wyższą agresywność nowotworu.
Znaczenie kliniczne i korelacja z przebiegiem choroby
Wartość Gleasona jest silnie skorelowana z dynamiką rozrostu guza oraz prawdopodobieństwem wystąpienia przerzutów. Nowotwory o niskim stopniu (6 i poniżej) cechują się wolniejszym wzrostem i ograniczoną tendencją do szerzenia się poza prostatę. Wyniki 7 stanowią grupę pośrednią, wymagającą indywidualnej oceny ryzyka, natomiast wartości 8–10 definiują nowotwory o wysokim ryzyku progresji, które wymagają agresywnego leczenia, często łączącego chirurgię, radioterapię oraz terapię systemową.
Dodatkowo, skala Gleasona jest integralnym komponentem klasyfikacji ryzyka według systemu TNM oraz poziomu PSA, umożliwiając klasyfikację pacjentów do grup niskiego, średniego lub wysokiego ryzyka, co bezpośrednio wpływa na decyzje o dalszych krokach leczenia.
Metodyka oceny i wyzwania diagnostyczne
Wynik Gleasona ustala się na podstawie biopsji gruczołu krokowego, najczęściej wykonywanej pod kontrolą ultrasonografii przezodbytniczej (TRUS) lub biopsji fuzyjnej z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego (mpMRI z ang. multiparametric Magnetic Resonance Imaging). Pobranie wielomiejscowych próbek pozwala na uchwycenie heterogenicznej natury guza, choć nie eliminuje ryzyka niedoszacowania złośliwości z powodu ograniczonej reprezentatywności materiału. Ocena histopatologiczna wymaga doświadczenia patomorfologa.
Różnice pomiędzy biopsją a preparatem pooperacyjnym
Wielokrotnie zaobserwowano rozbieżności pomiędzy wynikiem Gleasona uzyskanym z biopsji a oceną po prostatektomii radykalnej. Często wynik pooperacyjny wskazuje na wyższy stopień złośliwości, co wynika z ograniczonego zakresu biopsji i heterogeniczności nowotworu. Niekiedy zdarza się również odwrotna sytuacja, co wiąże się z pobraniem bardziej agresywnego fragmentu podczas biopsji.
Aktualizacje i perspektywy rozwoju systemu
W 2014 roku Międzynarodowe Towarzystwo Patologii Urologicznej (ISUP) dokonało aktualizacji klasyfikacji Gleasona, wprowadzając m.in. ujednolicenie interpretacji wzorców oraz połączenie skali Gleasona z tzw. Grade Group (GG) – pięciostopniową skalą odpowiadającą przedziałom sumy Gleasona (np. GG 1 odpowiada Gleason 6, GG 5 – Gleason 9–10).
Udoskonalenia te mają na celu zwiększenie powtarzalności ocen i lepsze dopasowanie do decyzji klinicznych, choć nadal pozostają wyzwania związane z subiektywnością oceny.
Implikacje terapeutyczne i ograniczenia
Skala Gleasona jest jedynym, szeroko akceptowanym systemem klasyfikacji złośliwości raka prostaty i kluczowym elementem w planowaniu leczenia. Jednakże nie może być stosowana u pacjentów po terapii hormonalnej, radioterapii czy brachyterapii, gdyż zmiany morfologiczne indukowane przez leczenie znacząco zniekształcają obraz histologiczny.
W praktyce klinicznej wynik Gleasona jest często integrowany z wynikami PSA, obrazowaniem (mpMRI, TK), badaniem palpacyjnym (DRE) i klasyfikacją TNM, co umożliwia precyzyjne ustalenie stopnia zaawansowania i ryzyka choroby, a tym samym dobór optymalnej terapii – od aktywnego nadzoru, przez leczenie chirurgiczne i radioterapię, aż po terapię systemową w zaawansowanych stadiach.
Podsumowanie
Wynik Gleasona pozostaje nieodzownym narzędziem oceny agresywności raka prostaty, które powinno być interpretowane w kontekście całokształtu danych klinicznych. Wysoka zmienność ocen patologicznych wymaga stosowania standaryzowanych protokołów oraz współpracy interdyscyplinarnej pomiędzy urologiem a doświadczonym patomorfologiem.
