Powiększona wątroba (hepatomegalia) to stan, w którym narząd jest wyczuwalny około 2 cm poniżej łuku żebrowego podczas badania brzucha – zdrowa wątroba jest niewyczuwalna lub wyczuwalny jest jedynie jej dolny brzeg.
Powiększona wątroba nie jest chorobą samą w sobie, lecz objawem innych schorzeń – najczęściej zapalenia wątroby (alkoholowego, wirusowego lub polekowego), marskości, stłuszczenia, nowotworów, chorób spichrzeniowych jak hemochromatoza czy choroba Wilsona, lub zakrzepicy żył wątrobowych. Objawy hepatomegalii to tępy ból lub uczucie ucisku w prawym podżebrzu, zwiększony obwód brzucha, zażółcenie skóry, spadek masy ciała, przewlekłe zmęczenie, nudności i brak apetytu. Leczenie powiększonej wątroby musi być ściśle nakierowane na chorobę, która ją wywołała – dlatego niezbędna jest diagnostyka u lekarza pierwszego kontaktu lub hepatologa. Niezależnie od przyczyny konieczna jest zmiana diety na lekkostrawną, z ograniczeniem tłuszczów i bezwzględnym wykluczeniem alkoholu.
Przyczyny powiększenia wątroby (hepatomegalii)
Powiększenie wątroby jest zwykle bardzo istotnym wskaźnikiem chorób i rozmaitych dysfunkcji innych organów i układów w ciele człowieka. Jej przyczyny mogą być bardzo różnorodne, a zauważenie takiego symptomu jest zwykle bezpośrednim przyczynkiem do przeprowadzenia szeregu szczegółowych badań i testów diagnostycznych. Zanim jednak omówimy różnorodność przyczyn, mogących spowodować powiększenie wątroby, warto nadmienić, że nie zawsze wyczuwanie tego organu pod łukiem żebrowym ma związek z chorobą. Zdarza się, że u niektórych pacjentów jest to fizjologiczna cecha jej umiejscowienia lub też większy obwód brzucha, związany na przykład z otyłością lub wzdęciami, mylnie interpretowany jest jako powiększenie wątroby.
Przyczyny powiększenia wątroby mogą wiązać się z występowaniem stanu zapalnego. Są to między innymi:
- alkoholowe zapalenie wątroby,
- marskość wątroby,
- wirusowe zapalenie wątroby typu A, B, C,
- niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby,
- polekowe zapalenie wątroby,
- autoimmunologiczne zapalenie wątroby,
- zakażenia o charakterze wirusowymi i bakteryjnym,
- pierwotna marskość żółciowa.
Hepatomegalia może wiązać się także z problemem zastoju krwi, o którym mówimy w przypadku zakrzepicy żył wątrobowych i prawokomorowej niewydolności serca.
Przyczyną powiększenia wątroby mogą być również choroby, dla których charakterystyczny jest zastój żółci. Należą do nich: rak brodawki Vatera, rak głowy trzustki oraz kamica przewodowa.
Dość częstymi przyczynami hepatomegalii są guzy wątroby, wśród których wyróżniamy:
- białaczki,
- chłoniaki,
- torbiele,
- naczyniaki,
- gruczolaki,
- przerzuty nowotworowe do wątroby,
- raka wewnątrzkomórkowego.
Ponadto powiększenie wątroby może być także spowodowane odkładaniem się niektórych substancji w tym narządzie. Taki zespół chorób nazywany jest przez specjalistów chorobami spichrzeniowymi. Należą do nich:
- choroba Wilsona,
- hemochromatoza,
- lipidozy,
- amyloidoza.
Objawy powiększonej wątroby
Powiększona wątroba może powodować szereg różnych objawów, jednak przede wszystkim jej symptomem jest zwiększenie obwodu brzucha, który pod wpływem tego staje się bardziej tkliwy. Zwykle wątroba jest wyczuwalna około 2 cm poniżej łuku żebrowego. Dolegliwości bólowe występujące w wyniku takiego stanu nie są w rzeczywistości bólem wątroby, gdyż ta nie ma odpowiedniego unerwienia do odczuwania bólu. Pacjenci skarżący się na ból w tej okolicy w rzeczywistości odczuwają nacisk, jaki powiększona wątroba wywiera na sąsiadujące z nią tkanki. Poza symptomami związanymi z tym specyficznym bólem mogą pojawić się również:
- tzw. głowa meduzy, czyli poszerzenie występujących na ścianie brzucha żył okołopępkowych,
- spadek masy ciała,
- uczucie przewlekłego zmęczenia,
- wymioty,
- biegunka,
- zażółcenie skóry,
- świąd skóry,
- brak apetytu,
- kłucie lub rozpieranie w śródbrzuszu, nadbrzuszu lub okolicy podżebrowej po prawej stronie.
Leczenie w przypadku hepatomegalii
W przypadku zauważenia u siebie jakichkolwiek objawów, mogących sugerować problemy i nieprawidłowości w pracy wątroby, nie należy podejmować żadnych kroków na własną rękę, tylko jak najszybciej udać się do lekarza. Warto na początku wybrać się do lekarza pierwszego kontaktu, który po przeprowadzeniu wstępnego wywiadu z pacjentem, mającego na celu ustalenie pojawiających się symptomów, może skierować chorego na dodatkowe testy diagnostyczne lub na wizytę u specjalisty. Lekarzem zajmującym się wątrobą jest hepatolog. Niewykluczone także, że konieczna okaże się również konsultacja z dietetykiem, który pomoże w ustaleniu odpowiedniej diety wątrobowej, dostosowanej zarówno do ogólnego stanu zdrowia pacjenta, jak i jego preferencji smakowych.
Przede wszystkim jednak należy zaznaczyć, że leczenie hepatomegalii musi być ściśle nakierowane na terapię choroby towarzyszącej, która wywołała powiększenie wątroby. Z tego powodu tak ważne jest przeprowadzenie niezbędnych badań diagnostycznych, które pomogą znaleźć przyczynę występującej dolegliwości. W przypadku marskości wątroby specjalista zleci najprawdopodobniej leki przeciwzapalne oraz wpływające na obniżenie ciśnienia w układzie wrotnym. Stłuszczenie wątroby, częsta przyczyna hepatomegalii, najpewniej będzie wymagało zastosowania środków, które mają za zadanie stabilizację stężenia lipidów, a także wdrożenie odpowiedniej diety.
Poza odpowiednią terapią, nakierowaną na pierwotny problem zdrowotny, powiększenie wątroby wymaga także często zmiany sposobu odżywiania. Ponieważ jest on opracowany właśnie w celu wspierania pacjentów z chorobami wątroby, nazywany jest powszechnie dietą wątrobową. Zakłada przede wszystkim spożywanie posiłków lekkostrawnych, o niewielkiej zawartości tłuszczu.
Istotny jest również sposób przygotowania potraw. Należy zrezygnować ze smażenia i grillowania, a zamiast tego włączyć do swojego jadłospisu produkty gotowane na parze, na wodzie lub pieczone. Ponadto istotna jest zarówno jakość, jak i ilość spożywanego pokarmu. Warto zadbać o regularność posiłków i spożywać mniejsze ilości jedzenia, ale częściej, na przykład 5-6 razy na dobę. Należy przy tym ograniczyć pożywienie wysoce przetworzone, zastępując je produktami świeżymi i bogatymi w białko wysokiej jakości. Pomocne mogą okazać się również niektóre przyprawy, np. tymianek, majeranek oraz kminek. Bezwzględnie jednak należy zrezygnować z alkoholu, a także mocnej herbaty i kawy.
