Ultrasonografia prostaty, znana również jako USG stercza, stanowi podstawową i powszechnie stosowaną metodę obrazowania tego ważnego męskiego narządu. Gruczoł krokowy pełni istotną rolę w układzie rozrodczym, uczestnicząc w produkcji płynu nasiennego. Wraz z wiekiem u mężczyzn często dochodzi do zmian w strukturze i objętości prostaty, co może prowadzić do licznych dolegliwości urologicznych. USG prostaty pozwala na precyzyjną ocenę wielkości, kształtu oraz struktury tego narządu, dostarczając niezbędnych informacji do diagnozy i monitorowania różnych schorzeń, w tym łagodnego przerostu, zapalenia czy podejrzenia nowotworu.
Badanie ultrasonograficzne prostaty
W diagnostyce prostaty stosuje się dwie podstawowe techniki ultrasonograficzne: przezpowłokowe (przezbrzuszne) oraz transrektalne (TRUS). USG przezpowłokowe wymaga pełnego pęcherza moczowego, co poprawia widoczność gruczołu. Pacjent powinien wypić około 1-1,5 litra niegazowanej wody na 1-2 godziny przed badaniem i powstrzymać się od oddania moczu. Ta metoda jest mniej inwazyjna i bardziej komfortowa dla pacjenta, jednak jej precyzja jest ograniczona przez obecność tkanek jamy brzusznej i gazów jelitowych, co może utrudniać ocenę drobnych zmian w strukturze prostaty.
USG transrektalne, wykonywane przez odbyt, umożliwia dużo dokładniejszą ocenę gruczołu krokowego. Sonda ultrasonograficzna o wąskim, obłym kształcie wprowadzana jest do odbytnicy, co pozwala uzyskać obraz prostaty z bliskiej odległości. To badanie jest szczególnie zalecane przy podejrzeniu zmian nowotworowych oraz w monitorowaniu leczenia. Wymaga jednak odpowiedniego przygotowania – oczyszczenia jelita grubego, zwykle poprzez lewatywę lub środki przeczyszczające oraz unikania ciężkostrawnych pokarmów i napojów gazowanych na dzień przed badaniem.
Zakres informacji diagnostycznych uzyskiwanych dzięki USG prostaty
Ultrasonografia umożliwia pomiar wymiarów prostaty i jej objętości, które w optymalnym stanie wynoszą około 4 x 3,5 x 3,5 cm, a objętość nie przekracza 25 cm³. Z wiekiem gruczoł może ulegać fizjologicznemu powiększeniu – średnio o 1-2% rocznie po 40. roku życia. USG pozwala wykryć również patologiczne zmiany, takie jak gruczolaki, które manifestują się powiększeniem prostaty i obecnością resztek moczu w pęcherzu, czy zwłóknienia, widoczne jako jaśniejsze obszary na obrazie ultrasonograficznym.
Ważnym aspektem jest identyfikacja hipoechogenicznych lub hiperechogenicznych obszarów, które mogą sugerować obecność guzów, ropni lub kamieni. W przypadku podejrzenia raka prostaty specjalista ocenia deformację konturów i niejednorodność struktury gruczołu. USG dopplerowskie dodatkowo umożliwia analizę unaczynienia, co jest istotne w rozpoznawaniu obszarów o zwiększonym przepływie krwi charakterystycznym dla procesów nowotworowych.
Wskazania do wykonania USG prostaty
- Objawy sugerujące przerost lub zapalenie prostaty, takie jak trudności w oddawaniu moczu, osłabiony lub przerywany strumień moczu, uczucie niecałkowitego opróżnienia pęcherza, nykturia (częste oddawanie moczu w nocy), bóle podbrzusza czy krocza
- Podwyższony poziom swoistego antygenu sterczowego (PSA) w badaniu laboratoryjnym
- Nieprawidłowości wykryte podczas badania palpacyjnego przezodbytniczego (per rectum)
- Obciążenie genetyczne w rodzinie, zwłaszcza występowanie raka prostaty
- Monitorowanie stanu zdrowia u pacjentów leczonych z powodu łagodnego przerostu lub po leczeniu raka prostaty
- Problemy z płodnością, związane z zaburzeniami funkcji prostaty
- Nawracające infekcje dróg moczowych
Przebieg badania USG prostaty
W przypadku USG przezpowłokowego pacjent leży na plecach, a na powierzchnię podbrzusza nakładany jest specjalny żel ułatwiający przewodzenie fal ultradźwiękowych. Lekarz przesuwa głowicę ultrasonografu wzdłuż brzucha, obserwując obraz prostaty i okolicznych struktur na monitorze. Po części obrazowej pacjent oddaje mocz, co pozwala na ocenę ilości zalegającego moczu w pęcherzu.
USG transrektalne wymaga przyjęcia pozycji kolankowo-łokciowej lub na lewym boku z podciągniętymi kolanami. Po nałożeniu żelu i jednorazowej osłonki na głowicę, lekarz delikatnie wprowadza sondę do odbytnicy, obracając ją, aby uzyskać pełen obraz prostaty. Całość trwa kilka do kilkunastu minut. Wyniki badania dostępne są natychmiast po zakończeniu procedury i mogą być omówione z pacjentem bezpośrednio na miejscu.
Ograniczenia i przeciwwskazania do USG prostaty
USG przezpowłokowe, choć komfortowe, nie zawsze pozwala na dokładną ocenę drobnych zmian, ze względu na przeszkody anatomiczne i obecność gazów jelitowych. W takich przypadkach zaleca się badanie transrektalne, które jest bardziej precyzyjne, choć może powodować dyskomfort i wymaga odpowiedniego przygotowania.
Przeciwwskazania do USG transrektalnego obejmują ostre stany zapalne odbytnicy, obecność guzów, zwężeń, hemoroidów w zaawansowanym stadium, a także niedawno przebyte operacje w obrębie odbytnicy. W takich sytuacjach badanie przezpowłokowe stanowi bezpieczną alternatywę.
USG jako element kompleksowej diagnostyki raka prostaty
Ultrasonografia jest jednym z etapów diagnostyki raka prostaty. Wykrywa zmiany w strukturze gruczołu, które mogą wskazywać na obecność nowotworu. Jednak wczesne stadia raka często nie manifestują się wyraźnymi zmianami ultrasonograficznymi, dlatego badanie USG stanowi uzupełnienie innych metod diagnostycznych, takich jak oznaczenie poziomu PSA czy rezonans magnetyczny prostaty (mpMRI).
W przypadku wykrycia podejrzanych obszarów podczas USG transrektalnego, realizuje się biopsję celowaną, często wspomaganą obrazem rezonansu magnetycznego (tzw. fuzyjna biopsja celowana). Pozwala to na precyzyjne pobranie materiału histopatologicznego z miejsc, gdzie prawdopodobieństwo obecności komórek nowotworowych jest największe, co minimalizuje ryzyko fałszywie ujemnych wyników.
Rekomendacje dotyczące profilaktyki i częstotliwości badań USG prostaty
Mężczyźni po 50. roku życia powinni poddawać się badaniu ultrasonograficznemu prostaty co najmniej raz w roku, zwłaszcza jeśli występują objawy ze strony układu moczowego lub istnieje obciążenie rodzinne nowotworem. U młodszych pacjentów (20-49 lat) wykonanie USG co dwa lata jest rekomendowane w ramach profilaktyki, szczególnie przy czynnikach ryzyka.
Regularna diagnostyka pozwala na wczesne wykrycie zmian, które w początkowej fazie mogą nie dawać wyraźnych objawów klinicznych. Wczesna interwencja medyczna zwiększa skuteczność leczenia i poprawia rokowania, szczególnie w przypadku nowotworów prostaty.
Podsumowanie
USG prostaty jest bezpieczną, nieinwazyjną i szeroko dostępną metodą diagnostyczną, która odgrywa kluczową rolę w ocenie stanu gruczołu krokowego u mężczyzn. W zależności od wskazań klinicznych oraz możliwości pacjenta, stosuje się ultrasonografię przezpowłokową lub transrektalną, przy czym ta druga zapewnia wyższą rozdzielczość i precyzję obrazu. Badanie umożliwia wykrycie zarówno zmian łagodnych, jak i nowotworowych, a także monitorowanie efektów leczenia.
