Wazektomia stanowi jeden z najnowocześniejszych i najskuteczniejszych sposobów antykoncepcji męskiej, którego celem jest uniemożliwienie plemnikom przemieszczania się do ejakulatu. Zabieg ten polega na przecięciu i zabezpieczeniu nasieniowodów – przewodów transportujących plemniki z jąder do cewki moczowej. Od momentu powstania techniki, wazektomia przeszła liczne modyfikacje, które dziś umożliwiają przeprowadzenie procedury w sposób mikrochirurgiczny, minimalizując inwazyjność i ryzyko powikłań.
Podstawy anatomiczne i mechanizm działania
Nasieniowody to cienkie przewody o średnicy około 3 mm, które łączą jądra z cewką moczową, umożliwiając transport plemników podczas wytrysku. Wazektomia polega na przecięciu tych przewodów i zabezpieczeniu ich końców poprzez podwiązanie, koagulację lub zastosowanie klipsów chirurgicznych, co skutecznie blokuje przepływ plemników. W efekcie ejakulat pozostaje bezkomórkowy pod względem plemników, nie zmieniając jednak objętości ani pozostałych właściwości nasienia. Dzięki temu aktywność seksualna, poziom testosteronu oraz libido pozostają nienaruszone.
Techniki przeprowadzania wazektomii
W praktyce klinicznej stosuje się dwie główne metody wykonania wazektomii:
- Tradycyjna wazektomia – polega na wykonaniu jednego lub dwóch niewielkich nacięć w skórze moszny, przez które operuje się na nasieniowodach. Po przecięciu i usunięciu fragmentu przewodu końce są zabezpieczane szwami, koagulowane lub klipsowane, a skóra zszywana lub pozostawiana do samoistnego zagojenia.
- Wazektomia bez skalpela (WBS, ang. Non-Scalpel Vasectomy, NSV) – ta metoda mikrochirurgiczna polega na rozwarstwieniu skóry moszny przy pomocy specjalnych narzędzi bez wykonywania nacięcia skalpelem. Pozwala to na mniejszą inwazyjność, ograniczone krwawienie i krótszy czas rekonwalescencji. WBS nie wymaga zakładania szwów, a blizny są minimalne lub niewidoczne.
Zarówno tradycyjna, jak i bezskalpelowa wazektomia cechują się bardzo wysoką skutecznością oraz niskim ryzykiem powikłań.
Przebieg zabiegu i przygotowanie pacjenta
Zabieg wykonywany jest w warunkach ambulatoryjnych, zwykle pod znieczuleniem miejscowym, co gwarantuje komfort i brak bólu podczas procedury. Całość trwa od kilkunastu minut do około godziny, w zależności od techniki i indywidualnych uwarunkowań anatomicznych pacjenta. Przed zabiegiem konieczne jest przeprowadzenie szczegółowego wywiadu medycznego, który uwzględnia stan zdrowia, przeciwwskazania oraz zrozumienie konsekwencji wazektomii.
Pacjent jest proszony o usunięcie owłosienia w okolicy moszny, co redukuje ryzyko zakażeń. Po zabiegu zwykle zaleca się okres wstrzemięźliwości seksualnej i unikanie intensywnego wysiłku fizycznego przez co najmniej tydzień. Pełna skuteczność antykoncepcyjna osiągana jest po około 3 miesiącach i wymaga wykonania badania nasienia potwierdzającego brak plemników (azoospermia) lub ich minimalną, nieruchliwą obecność.
Skuteczność i bezpieczeństwo wazektomii
Wazektomia jest jedną z najpewniejszych metod antykoncepcji, z wskaźnikiem Pearla wynoszącym poniżej 0,2. Oznacza to, że na 1000 par stosujących tę metodę przez rok, mniej niż 2 doświadczy nieplanowanej ciąży. Dla porównania, prezerwatywy cechują się wskaźnikiem około 12, a dwufazowe tabletki antykoncepcyjne – 0,7.
Co ważne, zabieg nie wpływa na poziom hormonów, zdolności erekcyjne ani satysfakcję seksualną. Plemniki wytwarzane przez jądra są naturalnie wchłaniane przez organizm po zatrzymaniu ich przepływu przez nasieniowody. To odróżnia wazektomię od innych metod, które mogą ingerować w gospodarkę hormonalną lub wywoływać skutki uboczne.
Możliwe powikłania i ograniczenia
Pomimo wysokiego bezpieczeństwa, wazektomia niesie ze sobą pewne ryzyko, choć występuje ono rzadko. Do najczęstszych komplikacji należą:
- krwiak w miejscu operowanym (około 0,5-1% przypadków),
- przemijający ból lub dyskomfort moszny,
- zapalenie najądrza lub nasieniowodu (1-3%),
- tworzenie się ziarniniaka plemnikowego – grudkowatej zmiany powstałej w wyniku reakcji zapalnej na ucieczkę plemników poza przewód, zwykle bezobjawowej, mogącej ulec samoistnemu wchłonięciu,
- możliwość rekanalizacji nasieniowodów – czyli samoistnego przywrócenia drożności, co może skutkować nieplanowaną ciążą.
Wazektomia nie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, dlatego w przypadku ryzyka zakażeń rekomendowane jest stosowanie prezerwatyw.
Odwracalność zabiegu – rewazektomia
Istnieje możliwość chirurgicznego przywrócenia drożności nasieniowodów poprzez rewazektomię. Procedura ta polega na ponownym połączeniu przeciętych fragmentów przewodów za pomocą mikroskopu operacyjnego.
Skuteczność rewazektomii zależy od wielu czynników, w tym czasu, jaki upłynął od pierwotnego zabiegu (najlepsze wyniki osiąga się do kilku lat), techniki zastosowanej podczas wazektomii oraz obecności przeciwciał przeciwplemnikowych.
Wskazania i przeciwwskazania do wazektomii
Zabieg rekomendowany jest przede wszystkim mężczyznom, którzy są pewni, że nie chcą mieć potomstwa lub posiadają już satysfakcjonującą liczbę dzieci. Szczególne wskazania obejmują:
- stabilne, długoterminowe związki,
- partnerki z przeciwwskazaniami do stosowania antykoncepcji hormonalnej lub innych metod,
- nosicieli dziedzicznych chorób genetycznych,
- mężczyzn, których partnerki mogą być narażone na poważne komplikacje zdrowotne w przypadku ciąży.
Przeciwwskazania obejmują m.in. aktywne infekcje okolic intymnych, poważne schorzenia ogólnoustrojowe, niepewność co do decyzji o bezdzietności, presję zewnętrzną oraz wiek poniżej 30 lat w przypadku braku potomstwa.
Rekonwalescencja i dalsze postępowanie
Po zabiegu zaleca się stosowanie oszczędzającego trybu życia przez około tydzień, unikanie dźwigania ciężarów oraz powstrzymanie od współżycia przez kilka dni. Należy nosić dopasowaną bieliznę wspierającą mosznę, co zmniejsza dolegliwości bólowe.
Ważnym elementem jest kontrola skuteczności antykoncepcyjnej poprzez badania nasienia wykonane po około 3 miesiącach od zabiegu. Do tego czasu powinno się stosować dodatkowe metody zapobiegania ciąży. Po potwierdzeniu azoospermii można bezpiecznie zrezygnować z innych środków antykoncepcyjnych.
Podsumowanie
Wazektomia to bardzo skuteczna i stosunkowo prosta procedura mikrochirurgiczna, która umożliwia mężczyznom przejęcie pełnej odpowiedzialności za planowanie rodziny. Zabieg nie wpływa negatywnie na funkcje seksualne ani hormonalne, a dzięki rozwojowi techniki bezskalpelowej zapewnia szybki powrót do zdrowia.
Wazektomię rekomenduje się przede wszystkim mężczyznom, którzy są zdecydowani na trwałe zaprzestanie prokreacji, zwłaszcza gdy partnerka nie może lub nie chce stosować innych metod antykoncepcji. Decyzję tę należy podejmować po gruntownej konsultacji urologicznej, z uwzględnieniem stanu zdrowia i indywidualnych potrzeb pacjenta.
Wazektomia nie zastępuje profilaktyki chorób przenoszonych drogą płciową, dlatego w sytuacjach ryzyka zakażeń zalecane jest jednoczesne stosowanie prezerwatyw. W przypadku zmiany decyzji istnieje możliwość rewazektomii, choć jej skuteczność jest ograniczona i uzależniona od wielu czynników.
